موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

30 خرداد 60، نقطه عطف

486 بازديد   
30 خرداد 60، نقطه عطف

انقلاب اسلامي بهمن ماه 1357 به اعتراف اغلب فعالان آن، انقلابي بود كه زودتر از هنگام مورد انتظار به ثمر رسيد. طبعاً در هر انقلاب نيروهاي انقلابي براي جايگزين ساختن نظامي تازه نيازمند تشكيلات و سازماندهي گسترده‌اي هستند و چنين شكل دادن به تشكيلاتي در فاصله‌ اندك ميان بالاگرفتن تظاهرات خياباني و پيروزي انقلاب اسلامي اساساً مقدور نبود. شوراي انقلاب به عنوان نخستين نهاد انقلابي در دي‌ماه 1357 تشكيل شد و اين امر گوياي آن است كه نيروهاي متني انقلاب، «فعاليت تشكيلاتي» مديد  وعميقي را پيش از پيروزي انقلاب تجربه نكرده بودند. اين در حالي بود كه بدنه‌ي اصلي و واقعي انقلاب كه به صورت توده‌وار اركان رژيم پهلوي رايكي پس از ديگري سرنگون مي‌كردند به ضمانت رهبري امام خميني (ره) در صحنه حاضر شده بودند و كمتر مي‌توان نقشي براي احزاب وسامان‌هاي متعدد سياسي در بسيج توده‌اي نيروهاي انقلابي قايل شد. در واقع رهبري فرهمند امام خميني‌(ره) و نفوذ نيروها و نهادهاي مذهبي ـ از قبيل مساجد، حسينيه‌ها و هيئت‌هاي مذهبي ـ بود كه حضور انبوه معترضين به رژيم پهلوي را موجب گرديد؛ بررسي شعارهاي انقلابي مورد استفاده در تظاهرات خياباني سال 57 گوياي اين واقعيت است. از سوي ديگر، شكسته شدن يك به يك سدها و سرنگوني سنگر به سنگر رژيم پهلوي به مرور ايام احزاب وتشكل‌هاي سياسي را ـ خواسته يا ناخواسته ـ به بيعت رسمي با امام خميني(ره) وپيروان ايشان واداشت.

تحركات انقلابي احزاب و گروه‌ها تا هنگام پيروزي انقلاب عمدتاً حول محور اتحاد و همبستگي شكل گرفت و از آنجا كه موج انقلاب از سرنگوني گريزناپذير سلسله‌ پهلوي خبر مي‌داد، احزاب، خود را به حركت مردمي ملحق ساختند. هيچ يك از احزاب و گروه‌ها و صاحب‌نظران وابسته به آنها تا كانون اقدام به انكار رهبري امام خميني (ره) نرفتند و آنچه غالباً محل اختلاف واقع مي‌شد سهمي است كه هر يك از گروه‌ها براي خود قايل بوده‌اند.

با وجود قدرت بسيج‌گري بسيار زياد امام خميني(ره) و حضور پرشمار نيروهاي انقلاب در روند سرنگوني رژيم پهلوي، خلأ تشكيلات برقراري پيوند ميان فروپاشي رژيم شاهنشاهي و استقرار حكومت برآمده از انقلاب را با موانعي روبه‌رو ساخت. تشكيلات عمده‌اي كه در مسير پيروي از امام خميني(ره) در بسيج عمومي نقش عمده‌اي را ايفا نموده بود روحانيت بود. شبكه‌ بسيج‌گري انقلاب در روحانيون و مساجد خلاصه مي‌شد؛ هر چند كه گاه گروه‌هاي سياسي نيز بيانيه‌ها و اعلاميه‌هايي رابه صورت عمومي عرضه مي‌‌داشتند؛ اما بسيج عمومي عليه رژيم پهلوي اساساً به اين گونه فعاليت‌هاي تبليغي محدود نمي‌شد.

در اين ميان نيروهاي عمده‌ برخي از گروه‌هاي سياسي تا آستانه‌ انقلاب از بستر اصلي جنبش اجتماعي منتهي به پيروزي انقلاب دور مانده بودند. آزادي گروه‌هايي از زندانيان سياسي در مهر و دي 1357 اين دسته از گروه‌ها رامقابل عمل انجام شده قرارداد، به طوري كه توانايي انطباق حوزه‌هاي مطالعاتي تئوريك درون زندان و فضاي اجتماعي ملتهب انقلاب براي آنها دشوار بود. سازمان مجاهدين خلق يكي از اين گروه‌ها بود كه اصلي‌ترين عناصر و سران آن در دي ماه 57 از زندان آزاد شدند. اين پس افتادگي از جريان اجتماعي تبعات ذهني و عيني بسياري را به سازمان مجاهدين خلق تحميل كرد كه در ادامه مقاله مورد بررسي قرار خواهد گرفت. نخستين بيانيه‌ي مجاهدين خلق در بيست و يكم دي ماه 57 در تأييد تحركات انقلابي روزنامه‌نگاران گوياي اين واقعيت است كه سران اين سازمان پس از آزادي از زندان و مشاهده‌ پيشرفت‌هاي جنبش‌ انقلابي كه در غياب آنها (به سبب حضور در زندان) به بار مي‌نشست، بيش از هر چيز نگران برخورداري از تريبون تبليغاتي وسيع بودند وبدين وسيله قصد جلب نظر و توجه روزنامه نگاران را داشتند. كوتاه بودن اين بيانيه‌ دو سطري گوياي تعجيل در پيوستن به جنبش مردمي است.(1)

در ميان تشكل‌هاي مطرح و جاافتاده و گروه‌هاي سياسي موجود در جامعه‌ سياسي آن روز ايران، عملاً رهبري انقلاب سه گزينه را براي همكاري و پذيرش در درون حكومت پيش‌رو داشت. اين سه گزينه صرف نظر از گروه‌هاي ديگري قابل طرح است كه صبغه‌ كمونيستي داشتند، چرا كه پيش از آن حضرت امام (ره) به كرات حضور كمونيست‌ها را در حكومت جديدنفي كرده بودند.(2) سه گزينه‌اي كه ائتلاف با آنها براي رهبري انقلاب مطرح مي‌شد عبارت بودند از:

الف) ملّيون ـ اين دسته از گروه‌ها در برخي موارد از خود پايبندي جدي به اسلام نشان نمي‌دادند و ملي‌گرايي محض راترويج مي‌كردند. اين طيف را مي‌توان محافظه كارترين گروه‌هايي دانست كه از سوي رهبري انقلاب به رسميت شناخته مي‌شدند. برخي از وابستگان دور و نزديك اين گروه‌ها حتي در رژيم پهلوي عهده‌دار مسئوليت‌هاي اجرايي نيز بودند و يا اينكه با لايه‌هايي از رژيم ارتباط داشتند.

ب) ملّيون مذهبي  ـ اين طيف از گروه‌هاي ميانه‌رو بامحوريت نهضت آزادي و روشنفكران مذهبي ـ از قبيل مهندس مهدي بازرگان و دكتر يدالله سحابي ـ در عين پايبندي به اسلام، تمايلات ملي‌‌ ‌گرايانه‌اي داشتند.

ج) سازمان مجاهدين خلق ـ اين گروه تندروترين گروه در ميان گروه‌هايي بودند كه ادعاي التزام به اسلام رامطرح مي‌كردند و تندروي‌هاي آنان تا بدان حد بود كه اگرچه براي مقابله با رژيم پهلوي در مشي مسلحانه باناكامي روبه‌رو شده بودند، اما كماكان اين رويـّه را تبليغ مي‌كردند و چنانكه پس از انقلاب نيز ملاحظه شد اين مشي را ادامه دادند.

طبعاً امام خميني(ره) كه در روند انقلاب هيچ‌گاه مشي مسلحانه را تأييد نكرده بودند و نيز روند محافظه كارانه و سازشكارانه‌ ملّيون را نسبت به رژيم پهلوي پسنديده نمي‌‌دانستند، ميانه‌ طيف را ـ به توصيه‌ي استاد شهيد مرتضي مطهري ـ براي جايگزيني رژيم سرنگون شده‌ پهلوي برگزيدند. بدين ترتيب دولت موقت با تأييد و حمايت شوراي  انقلاب تشكيل شد.

پس از پيروزي انقلاب طبعاً بايد گروهي از انقلابيون حكومت را در دست مي‌گرفتند. تدبير امام خميني(ره) در عدم خلع بختيار از نخست‌وزيري ـ تا پيش از ورود ايشان به ايران ـ نيز گوياي اين واقعيت است كه انقلاب‌ها پس از پيروزي بيش از هر چيز با خطر هرج و مرج و بي‌دولتي روبه‌‌رو هستند. از سوي ديگر ورود به عرصه‌ زمامداري مترادف با «سازماندهي جديد و طراحي تشكيلاتي» براي حكومت است و چنانكه پيشتر ذكر شد سرعت پيروزي انقلاب فرصت زيرسازي و ايجاد نهادها، تشكيلات و سازمان‌هاي تثبيت يافته‌ انقلابي را به دولت جديد نداد. اساساً عزم برخي از انقلابيون براي تأسيس حزب جمهوري اسلامي گوياي اين خلأ تشكيلاتي و ضرورت پرداختن به اين معوقه خطير بود. از سوي ديگر مجاهدين خلق به عنوان گروهي كه تجربياتي در زمينه‌ سازماندهي و تشكيلات به صورت مخفي داشتند، بر اين گمان بودند كه پيشينه و تجربه‌ آنها در زمينه‌ تشكيلات پنهان وجه مميـّزه را براي ايشان پديد مي‌آورد كه رهبري انقلاب را ناچار خواهد ساخت براي مديريت كلان جامعه بر اين سازمان تكيه نموده به راديكاليسم موردنظر آنها تن در دهد؛ حال آن كه پيشينه‌ ملّيون مذهبي دست كم در اداره‌ كلان جامعه و نيز فعاليت‌هاي اجتماعي و گروهي بيشتر وعميق‌تر بود. به ويژه اين نكته حايز اهميت است كه سازماندهي و مديريت تشكيلات پنهان ماهيتاً غيرقابل مقايسه با مديريت كلان جامعه است و تناسب و سنخيتي ميان اين دو وجود ندارد.

بنابر اين انتخاب گزينه‌ ميانه‌رو از سوي رهبري انقلاب، سازمان مجاهدين خلق را در امر تسخير مناصب حكومتي جمهوري اسلامي نااميد كرد. بدين سبب، پس از پيروزي انقلاب صرفاً روحانيت در آماج تبليغات منفي مجاهدين خلق قرار نداشتند؛ بلكه بيش از هر طيف ديگر به بازرگان ودولت موقت حمله مي‌كردند. اين حملات در شرايطي صورت مي‌گرفت كه مجاهدين خلق احساس مي‌كردند مي‌بايد به تنها رقيب «صاحب تشكيلات» در درون حاكميت جديد حمله كنند تا با حذف آن، راه نفوذ و سپس تصاحب كلي نظام براي آنها گشوده شود. واقعيت آن است كه لفظ «ليبرال» به عنوان يك اتهام به دولت موقت و تشكيلات وابسته به مهندس بازرگان، نه از سوي نيروهاي انقلابي مذهبي و بدنه‌ تحت رهبري امام خميني (ره)، بلكه نخستين بار توسط مجاهدين خلق مطرح شد.

به موازات حملاتي كه ذيل اتهام « ليبرال» از سوي سازمان مجاهدين خلق به دولت موقت وارد مي‌شد، تشكيلات ديگر انقلاب كه نفوذ و جايگاهي بسزا و خدشه‌ناپذير در ميان اقشار گوناگون داشت، هدف تبليغات سازمان قرار گرفت. لفظ «ارتجاع» در تفاسير، تحليل‌ها و تبليغات سازمان مستقيماً روحانيت را هدف قرار مي‌داد؛ زيرا وابستگان مجاهدين خلق مديريت كلان اجتماعي را از عهده‌ روحانيت خارج و حق مسلم يا ملك طِلق خود تلقي مي‌نمودند. در بسياري موارد وانمود‌هاي سازمان بر اين شعار مبتني بود كه ليبراليسم و ارتجاع دو روي يك سكه و هر دو جاده صاف كن امپرياليسم‌اند. حال آن كه تشكيلات روحانيت ـ به دلايل ماهوي ـ اساساً همواره تشكيلاتي چند لايه و متكثر بوده است، به طوري كه در اغلب موارد طيف‌هاي گوناگون و ناهمسو را به همراه نظام‌هاي خودكنترلي و خود انتقادي درون سيستمي در يك گستره‌ي واحد گردآورده هويتي يگانه راشكل مي‌داد. در اين ميان و تصور مجاهدين خلق از تشكيلات متكثر و متنوع روحانيت، نوعي از هم گسيختگي و بي‌نظمي را تداعي مي‌نمود؛ اما در واقع امر پيوندهاي تشكيلات روحانيت عميق‌تر از اختلاف نظر‌ها و سليقـه‌ها بوده است و مي‌توان سازمان آن را سازماني شبكه‌اي تلقي نمود؛ همچنان كه يكي از شعارهاي اصلي انقلاب ـ «نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي» گوياي برگذشتن از لايه‌هاي ظاهري «وابستگي» به «استقلال» بود. در آن زمان واژگاني همچون وابستگي و استقلال واژه‌هايي مدرن تلقي مي‌شدند و اين گونه جلوه‌ها بود كه انديشمنداني چون ميشل فوكو را از بازتاب انقلاب اسلامي به وجد آورده بود.

در عين حال، پس از تسخیر سفارت آمريكا و استعفاي دولت موقت، عملاً تحليل‌هاي سازمان مزبور با بن‌بست روبه‌رو شد. هدف از مجموعه‌ تحليل‌هاي مبتني بر پيوند «ليبراليسم» و «ارتجاع» آن بود كه سرنوشت دولت موقت و ملّيـّون مذهبي با روحانيت و امام خميني(ره) يكسان جلوه داده شود و از آنجايي كه به زعم سازمان مجاهدين خلق هيچ يك از اين دو نمي‌توانستند در عرصه‌ حاكميت ماندگار شوند و از عهده برآيند، هر دو توأماً سرنگون شده حكومت تماماً به آنها اهدا شود. برخلاف آن، پس از استعفاي دولت موقت، حاكميت با نيروهاي وابسته و وفادار به رهبري انقلاب نوسازي شد و عملاً نيازي به مجاهدين خلق زمينه بروز نيافت. همچنين برخلاف پيش‌بيني سازمان مزبور، روحانيت با خروج ملّيـّون مذهبي، از حاكميت خارج نشدند.

دلايل عدم اعتماد رهبري انقلاب نسبت به سازمان مجاهدين خلق

از سوي ديگر مي‌توان پرسيد از چه رو روحانيت با رهبري امام خميني(ره) براي احراز مناصب اجرايي نظام جمهوري اسلامي به مجاهدين خلق اعتماد نداشتند؟ اين پرسش را مي‌توان در چند محور پاسخ گفت:

1‌. شناخت رهبري انقلاب نسبت به مواضع ايدئولوژيك مجاهدين خلق: پيشينه‌ آشنايي رهبري انقلاب بامواضع ايدئولوژيك سازمان مجاهدين خلق به ديدار دو تن از نمايندگان اين گروه در سال 1351 باز مي‌گشت كه جهت جلب حمايت مطلق امام خميني (ره) در نجف با ايشان ملاقات كردند. اگرچه طي جلساتي چند نمايندگان مجاهدين خلق موفق به جلب نظر مساعد امام خميني(ره) نشدند؛ اما در آن زمان چنين انعكاس يافت كه ايشان موافقت نموده‌اند. حضرت امام (ره) اين ديدار را چنين وصف مي‌كنند:

من در نجف بودم. اينها آمده بودند كه من را گول بزنند. بيست و چند روز ـ بعضي‌ها مي‌گويند بيست و چهار روز ـ من حالا عددش را نمي‌دانم. بعضي از اين آقاياني كه ادعاي اسلامي مي‌كنند ـ بعضي ‌هايشان ـ در نجف آمدند. بيست وچند روز آمد در يك جايي و من فرصت به او دادم تا حرف‌هايش را بزند. او به خيال خودش كه مي‌خواهد مرا اغفال كند. مع‌الاسف از ايران هم بعضي از آقايان كه تحت تأثير آنها واقع شده بودند ـ خداوندرحمتشان كند ـ آنها را هم اغفال كرده بودند آنها هم به من كاغذ سفارش نوشته بودند كه اينها « انهم فتية» قضيه‌ي اصحاب كهف.

من گوش كردم به حرف‌هاي اينها كه ببينم اينها چه مي‌گويند. تمام حرف‌هايشان از قرآن بود و از نهج‌البلاغه. تمام حرف‌ها! من ياد يك قصه‌‌اي افتادم كه در همدان اتفاق افتاده بود. ظاهراً زمان مرحوم حاج سيد عبدالمجيد همداني يك يهودي آمده بود خدمت ايشان و مسلمان شده بود. ايشان ديده بود كه بعد از چند وقت اين يهودي خيلي مسلمان است و اين قدر اظهار اسلام مي‌كند كه ايشان به او ترديد كرده بود كه اين شايد قضيه‌اي باشد. يك وقت خواسته بودش و گفته بود كه: «تو مرا مي‌شناسي؟»  گفته بودكه: «بله، شما از علماي اسلام هستيد. چطور؟» ـ «مي‌دانيد كه پدران من كيستند؟» ـ « بله، پيغمبر از اجداد شماست.» ـ «خودتان رامي‌شناسيد؟» ـ «بله، من پدرانم يهودي بودند و خودم مسلمان شدم.» گفته بود: «سر‌ّ اين را به من بگو كه چرا تو مسلمان‌تر از من شدي؟» مردك فهميده بود كه اين آن چيزي را كه مي‌خواهد بازي كند فهميده است و فرار كرده بود.

اين كه آمد بيست و و چند روز آنجا و تمامش از نهج‌البلاغه وتمامش از قرآن صحبت مي‌كرد، من در ذهنم آمد كه نه، اين آقا هم همان است؛ و الاّ تو كه خود اعتقاد به خدا و اعتقاد به چيز ديگري داري، چرا مي‌آيي پيش من، من كه نه خدا و نه پيغمبر و نه امام هستم. من طلبه‌اي در نجف هستم. اين آمده بود كه مرا بازي بدهد و من همراهي كنم با آنها. من هيچ راجع به اينها حرف نزدم. همه‌ حرف‌هايشان را گوش كردم. فقط يك كلمه را گفت: « مامي‌خواهيم قيام مسلحانه بكنيم»، گفتم: «نه خير، شما نمي‌توانيد قيام مسلحانه بكنيد، بيخود خودتان را به باد ندهيد.» (3)

علاوه بر اين نمانيدگاني كه در سال 51 با امام خميني(ره) در نجف ديدار كردند در فاصله‌ كمي پس از آن ديدار در سال 1354 به ايدئولوژي كمونيسم پيوستند.(4)

2‌. مخالفت رهبري انقلاب با مشي مسلحانه سازمان مجاهدين خلق: گذشته از مواضع پيش از انقلاب ـ همواره مبلغ مشي مسلحانه بود، به طوري كه عملاً از تبليغات سازمان مزبور، بر مي‌آمد كه انقلاب اسلامي رابه رهبري امام خميني‌(ره) به رسميت نشناخته‌اند. اين ديدگاه بعداً مورد اعتراف مسعود رجوي قرار گرفت:

«...حتي يك سال قبل از ورود [امام] خميني به ايران از روي اطلاعيه‌هايي كه مي‌داد، تفكر و ماهيتش رابه طور مكتوب تحليل نموده و برخصايص ارتجاعي او انگشت گذاشته بوديم. در اين تحليل كه بعداً خبرش در زندان به گوش رفسنجاني هم رسيد، آشكارا گفته بوديم كه اگر [امام] خميني بيايد هيچ مسئله‌اي را از جامعه نخواهد توانست حل نمايد و باز انقلاب ديگري لازم خواهد بود...»(5)

 امام خميني (ره) نيز اين گونه مواضع سازمان مجاهدين خلق راتشخيص دادند اما تا هنگامي كه نقض رسمي قانون صورت نگرفته، جنگ مسلحانه به مرحله‌ علني و عيني در سطح اجتماع در نيامده بود، از اعمال محدوديت بر سازمان مزبور خوداري نمودند. آيت‌الله محمد يزدي در خاطرات خود به اين نكته اشاره مي‌كند:

«...شب هنگام، حضرت امام به منزل ما تشريف آوردند. در آن ايام ما در منزل آقاي اشراقي در خيابان دور شهر اقامت داشتيم. وقتي جلسه‌ شكل طبيعي خود را پيدا كرد و دوستان كه تني چند از آنها اعضاي جامعه‌ مدرسين حوزه‌ علميه بودند جمع شدند آقاي برنامه‌ از پيش تعيين شده‌ خود را شروع كرد. امام در پاسخ فرمودند: "من اعضاي مجاهدين را مي‌شناسم و با مواضع آنها آشنايي دارم و كتاب‌هايشان را هم خوانده‌ام اما تا زماني كه اينها دست به اسلحه نبرده‌اند با آنها كاري نداريم..."

يكي از افراد شركت كننده در جلسه، گفت: "حضرت‌عالي مي‌فرماييد كتاب‌هاي اينها راخوانده‌ايد. آيا اينها خطرشان از منافقين صدر اسلام بيشتر نيست؟" بعد، از اين گروه براي اولين بار با تعبير منافقين ياد كرد. امام مجدداً فرمودند: "من اين طور نيست كه اينها را نشناسم؛ ولي تا آنها سلاح را براي جنگ با ما از رونبسته‌اند با آنها كاري نداريم." يكي ديگر از اعضاي جلسه گفت: "يعني شما واقعاً از جانب اينها در حال حاضر احساس خطر نمي‌كنيد؟" امام بار ديگر همان جمله‌ خود را تكرار كردند و در واقع به سيره‌ جدشان اميرالمومنين(ع) درمورد خوارج عمل كردند. بعد از آن، ديگر اجازه ندادند كه در آن جلسه، بحث مزبور ادامه پيدا كند و جلسه به سمت احوالپرسي معمولي سوق پيدا كرد...» (6)

بنابر اين هيچ گونه زمينه‌ تفاهم و گفت‌وگو ميان رهبري انقلاب و سازمان مجاهدين خلق باقي نماند، چرا كه سران اين سازمان بر مبناي خط‌مشي خود ـ و چنانكه نقل شد ـ باور به انقلابي دوباره نظام سياسي و رهبري انقلاب را به رسميت نمي‌شناختند. در حقيقت مجاهدين خلق، غيبت خود از جنبش مردمي منتهي به پيروزي انقلاب اسلامي را دليل عدم مشروعيت آن مي‌د‌انستند و هرگونه تحولي را كه خارج از اختيارات و برنامه‌هاي اين سازمان در ايران شكل مي‌گرفت، باطل مي‌شمردند. مجاهدين خلق همواره از انقلاب اسلامي تحت عنوان « قيام» نام مي‌بردند.

3‌. نامشخص بودن هويت سازمان مجاهدين خلق: تا هنگام پيروزي انقلاب، آنچه تحت عنوان «سازمان مجاهدين خلق» شناخته مي‌شد، بخش ماركسيست شده‌ اين سازمان بود كه بيشتر در خارج از كشور فعاليت مي‌كردند. از اين‌رو سران سازمان كه بعداً تحت عنوان «سازمان مجاهدين خلق» شناخته مي‌شد، پس از آزادي از زندان نخست تشكيلات خود را با عنوان «نهضت ملي مجاهدين» در سراسر كشور معرفي كرده، سپس به نام مذكور معروف شدند. در اين روند، مركزيت ماركسيست سازمان مجاهدين خلق كه تا سال 1357 در خارج از كشور به سر مي‌برد با عنوان «سازمان پيكار در راه آزادي طبقه‌ كارگر» به فعاليت مي‌پرداختند.

4‌. تماميت خواهي مجاهدين خلق: مجاهدين خلق اساساً به مشاركت در اركان و نهادهاي جمهوري اسلامي اعتقاد چنداني نداشتند و درصدد نفي تمامي نيروها جهت جايگير شدن در مناصب آنها بر مي‌آمدند. به محض پيروزي انقلاب اسلامي، تمامي گروه‌هاي چريكي ـ از جمله مجاهدين خلق ـ تدارك رودررويي مسلحانه را مي‌ديدند وتمامي قراين نشان مي‌دهد كه آنها عمداً سمت و سوي تحولات را به آن جهت هدايت كردند؛ ولي براي جذب نيروي بيشتر، خواهان فرصت بودند. مجاهدين سال 1358 را «سال افشاگري علیه ارتجاع» و سال 1359 را «سال مقاومت» اعلام كردند. اين پديده نشان مي‌دهد كه مجاهدين خلق عرصه‌ سياسي كشور را با ديدگاهي تاكتيكي ـ استراتژيك مي‌نگريستند. در وهله‌ي اول، قصد صدمه زدن به پايگاه مردمي روحانيت و بالاخص  رهبري امام خميني (ره) و در وهله‌ دوم قصد متشكل ساختن يك حكومت جانشين سراسري براي جمهوري اسلامي را داشتند. اين امر كه سران سازمان مزبور همواره از انقلاب اسلامي با لفظ «قيام» ياد مي‌كردند و آن را به منزله‌ انقلابي ناتمام ـ ياكور ـ تلقي مي‌كردند، گوياي آن است كه پيروزي رادر تسلط يافتن بر تمامي قدرت سياسي مي‌ديدند. (7)

افزون بر اين شواهد و قراين مربوط با برخوردهاي بخشي از مجاهدين خلق كه در سال 1357 در زندان بودند به روشني گوياي موضع تماميت خواهانه‌ آنهاست. دكتر حبيب‌الله پيمان در خاطرات خود چنين نقل مي‌كند:

با اوج‌گيري مبارزه‌ مردمي در سال 57 بچه‌هاي سازمان [مجاهدين خلق] از زندان براي من پيغام فرستادند كه نظر ما اين است كه انقلاب الان دارد به سرعت پيش مي‌رود و به طور زودرس پيروز مي‌شود. با امام صحبت كنيد كه به نحوي عمل شود كه بختيار ـ كه آن موقع نخست‌وزير شده بود ـ فعلاً بماند و سقوطش به تأخير بيفتد. استدلالشان اين بود كه ما هنوز زندانيم و آمادگي نداريم. اين را صريح نمي‌گفتند؛ ولي به طور تلويحي روشن بود كه سازمانِ ضربه‌ديده، آمادگي ندارد جنبش را رهبري كند و در پيروزي و تشكيل حكومت جديد نقش درجه اول داشته باشد.(8)

اساساً بينش مجاهدين خلق بر اين پايه شكل گرفته بود كه خود محوري آنها تأمين شود و در غير اين صورت هيچ جنبشي را به رسميت نشناسند. گذشته از پيغام‌هايي كه از سوي سازمان مزبور به بيرون از زندان فرستاده مي‌شد و قصد داشتند در غياب خود انقلاب را به تأخير اندازند، سران مجاهدين خلق، در زندان نيز كوشش مي‌كردند اين روند را پيش برند. آيت‌الله منتظري در خاطرات خود مي‌نويسد:

در اين اواخر آقاي طالقاني را برده بودند در بهداري زندان قصر، آقايان كروبي و انواري و عسكراولادي و تعدادي ديگر هم در آن جريان با عفو شاه آزاد شدند، آقاي هاشمي و آقاي مهدوي كني را هم به مناسبت چهارم آبان آزاد كردند؛ فقط [در زندان اوين]  من مانده بودم و آقاي لاهوتي. يك وقت ديديم شب چهارم آبان درِ بند باز شد و مسعود رجوي و موسي خياباني و بيست سي نفر ديگر دنبالشان آمدند در بندِ يك كه ما بوديم. از جمله‌ آنها آقاي سيد احمد هاشمي‌نژاد كه قبلاً پيش ما بود و به تقاضاي خودش رفته بود پيش آنها، و علي عرفا كه از طلبه‌هاي مدرسه‌ حقاني بود و جزء حواريون مسعود رجوي شده بود [به چشم مي‌خوردند]؛ اينها آمدند پيش ما. البته چند نفر افراد غيرمجاهدين خلق هم  در بين آنها بودند. اين در وقتي بود كه امام از نجف رفته بودند به پاريس و زمينه‌هاي پيروزي، آشكار شده بود. مسعود رجوي كنار من نشست و موسي خياباني كنار آقاي لاهوتي. بعد مسعود رجوي شروع كرد به صحبت كردن. شايد حدود دو ساعت طول كشيد. خلاصه‌  حرف‌هاي او اين بود كه: «الان آقاي خميني رفته پاريس و مثل اين كه زمينه هست كه انقلاب پيروز بشود؛ حالا ايشان مي‌خواهد چه كند؟حكومت را به دست چه كسي مي‌خواهد بدهد؟» گفتم: «من چه مي‌‌دانم؛ من كه پيش آقاي خميني نيستم!» مي‌گفت: «...اداره‌ كشور نياز به نيروي منظم و كاركشته‌اي كه آماده باشند، دارد و تنها نيرويي كه مذهبي هستند و هم تشكيلاتي دارند و مي‌توانند كشور را اداره كنند ماييم؛ و شما كه پيش آقاي خميني نفوذ داري، يك جوري به ايشان پيغام بده كه چنانچه ان‌شاءالله پيروز شديد، آن دسته و تشكيلاتي كه مي‌توانند كشور را اداره كنند و اهداف شما را پياده كنند و آدم‌هاي مذهبي هستند، اين تيپ مجاهدين هستند.» يك قسمت عمده از صحبت آنان پيرامون اين مسئله بود. باز گفت: «بالاخره آقاي خميني حالا مي‌خواهد چه كار كند؟» گفتم: «من چه مي‌دانم. ايشان يك آدم سياسي است؛ لابد فكرش را كرده؛ من خبر ندارم. من اينجا مثل شما در زندان هستم.»

بعد وقتي رفتند، من از آقاي لاهوتي سؤال كردم. آقاي لاهوتي گفت كه خياباني هم عين همين مطالب را به من گفت. البته در آخر گفتند كه ما الان آمديم ديدن شما و هر ديدني يك بازديد هم دارد. بقيه هم همين طور نشسته بودند و صحبت‌هاي ما را غير از دو سه نفر كه آن جلو بودند كسي نمي‌شنيد.(9)

جامعه شناسي انقلاب‌ها و زمينه‌هاي 30 خرداد

مطابق نظريات جامعه‌شناختي معطوف به پديده‌ «انقلاب»، اساساً انقلاب، نظمي را كه در صورت موجود اجتماع حاكم است، برهم زده و نظمي موعود را نويد مي‌دهد.در عين حال از آنجايي كه منازعات و تضادها تشديد شده به مرحله‌ آنتاگونيستي رسيده است، امكان اتخاذ رويـّه‌اي جز انقلاب، وجود ندارد. همواره انقلاب در شرايطي بروز مي‌يابد كه بديل‌هايي نظير «رفرم» يا «تحول بخشي»، نه تنها پاسخگوي مطالبات نيست، بلكه ممكن نيست. به بيان ديگر فارغ از اين كه رفرم  مطلوبيت داشته باشد يا خير، امكان آن منتفي است. چالمرز جانسون ـ از جامعه شناسان پيرو مكتب ساختي ـ كاركردي پارسونز ـ براي وقوع انقلاب چندين شرط را برمي‌شمارد:

1) ارزش‌هاي اجتماعي دچار ضعف شده باشند و قادر به ايفاي كاركردهاي خودنباشند؛ به بيان ديگر، نيازهاي معطوف به ارزش در جامعه بي‌پاسخ مانده، وفاق در مورد آنها نباشد. در نظريه‌ جانسون، عدم تعادل منتهي به انقلاب عمدتاً ناشي از ناهمخواني بين ارزش‌هاي عمده‌ جامعه و نظام توليد آن است.

2) حكومت قادر به استفاده از قدرت خود نباشد؛ اين امر ممكن است بدين صورت نمود يابد كه حكومت داراي قدرت باشد ولي در عين حال ناتوان از اعمال آن گردد و يا اساساً فاقد قدرت باشد. اين نكته نيز قابل ذكر است كه به جهت محدوديتي كه در منابع سخت‌افزاري قدرت وجود دارد، حكومت‌ها در استفاده از اين گونه منابع محدوديت‌هايي دارند.از اين‌روست كه همواره اعمال حكومت نظامي در حيطه زماني محدود ممكن است. جانسون معتقد است بر هيچ جامعه‌اي نمي‌توان براي مدتي طولاني صرفاً با استفاده از زور حكومت كرد. اگر نظام حاكم نتواند بيشتر جمعيت را ترغيب كند كه عادت‌ها و نگرش‌هاي سنتي خود را دوباره اتخاذ كند، تداوم نمي‌يابد. هنگامي كه جامعه به وضوح دچار آشفتگي بنيادي شده باشد نيروهاي مسلح به تدريج وفاداري خود را نسبت به حاكمان از دست مي‌دهند.

3) نخبگان فرهنگي ـ سياسي خارج از حاكميت مصالحه‌ناپذير شوند؛ اين شرط بدان معناست كه رفته‌رفته عرصه‌ حاكميت نحيف و عرصه‌ مخالفان فربه مي‌شود و شرايطي حساس بر كشور حاكم مي‌شود.

4) عامل شتابزايي بر ساير عوامل افزوده شود؛اين عامل شتابزا غالباً به شكل سهل‌انگاري از جانب حكومت يا ابتكاري از جانب مخالفان بروز مي‌يابد.

بنابر اين الگو شرايط پس از انقلاب اسلامي بدين صورت قابل تحليل است كه در پي فرو ريختن نظم كهن لزوماً مي‌بايد نظم جديدي استقرار يابد. در عين حال نظم جديد در حال استقرار مبتني برعقلانيت انقلابيون قابليت تثبيت مي‌يابد. موانعي كه در هر انقلاب استقرار نظم جديد را با مشكل روبه‌رو مي‌سازد به صورت ذيل خلاصه مي‌شود:

الف) سيل جمعيت پرشوري كه انقلاب را صورت داده‌اند به شرايط بي‌نظمي، دست از كار كشيدن و غوغا عادت كرده‌اند. اين ويژگي بخصوص در انقلاب اسلامي بسيار حايز اهميت است، چرا كه فعالان و سلسله جنبانان انقلاب نيز منتظر پيروزي انقلاب با سرعتي كه رخ داد، نبودند و به رغم اعتماد ايشان به رهبري انقلاب و پيروي از وي، قدرت رهبري را در تسريع پيروزي واقع بينانه پيش‌بيني نمي‌كردند.  فرايند جامعه‌پذيري دوباره در اين ميان با دشوراي روبه‌رو مي‌شود. نظام جديد در برقراري انتظام جديد در جامعه معضلاتي را پيش‌رو خواهد داشت.

ب) شعارهاي انقلاب بر اذهان ملت مشاركت كننده در انقلاب، سايه مي‌افكند و انتظارات عمومي، سقف توان برآورندگي منابع ملي را در مي‌نوردد. در اين حالت آرمان‌ها، منفك از واقعيت شرايط واقعي ملي، منطقه‌اي و جهاني پيش مي‌روند و رشد مي‌يابند. شعارهاي فراواقع‌گرايانه تا هنگام برقراري نظم تازه و جايگزين حكومت انقلابي به مثابه‌ي پتانسيلي ضد‌امنيتي به شمار مي‌روند؛ چراكه هنوز جوش و خروش و آرمان‌طلبي و احساسات پرشور در ميان توده‌ها همچنان رواج دارد.

ج) خلأ برنامه در برقراري نظم جديد، حكومت تازه را در نحوه‌ ارتباط با اقشار طبقات و گروه‌هاي اجتماعي و سياسي با عدم قطعيت مواجه مي‌سازد و نيز جدال‌هايي را بر سر مصادره‌ انقلاب پديد مي‌آورد. خلأ برنامه را مي‌توان دست كم تابعي از متغير زمان مبارزه جنبشي و تشكيلاتي تا نيل به تغيير نظام دانست. در انقلاب اسلامي علاوه بر آن كه خلأ برنامه به سبب تقدم زماني جنبش وجود داشت، تشكيلات حكومتي انقلاب حالتي «تفويضي» يافت؛ زيرا امام خميني (ره) تا نيروهاي اجتماعي تازه تشكل يافته‌اي را كه به ضمانت رهبري ايشان پا به عرصه‌ انقلاب نهاده بودند، به مهندس بازرگان ـ به عنوان رئيس دولت موقت ـ اجاره دادند. ماهيت تفويضي ميكروفيزيك اجتماعي قدرت كه در اختيار دولت موقت قرار نداشت، موجب پديد آمدن اشكالاتي در اجراي برنامه‌ها توسط دولت موقت شد؛ زيرا در نهايت امر، ميكروفيزيك قدرت، تحت امر امام خميني (ره) قرار داشت و تمكين به دولت موقت تنها معطوف به موارد مورد تأييد امام (ره) صورت مي‌گرفت. از سوي ديگر ارزش‌هاي دولت موقت نيز در موازات ارزش‌هاي انقلابي ترويج يافته از سوي حضرت امام (ره) پذيرفته مي‌شود و در صورت تقابل يا تنافر ارزش‌ها، مشروعيت دولت موقت با مشكل و چالش روبه‌رو مي‌گرديد؛ اين مشروعيت، ماهيتي دموكراتيك، تكنوكراتيك يا حتي آريستوكراتيك نداشت، بلكه صرفاً مشروعيتي مفو‌ّض تلقي مي‌شد. از اين‌رو اختلافات دامن‌زده مي‌شد. صرف نظر از اين موارد، اساساً انقلاب ـ في‌نفسه ـ پديد آورنده‌ اختلافات و تعميق‌گر شكاف‌هاست ودر خلأ ناشي از اختلاف نظرها و شكاف‌ها پديده‌ مصادره و منحرف‌سازي ميروفيزيك قدرت توسط گروه‌هاي سياسي حاشيه‌اي بروز مي‌يابد.

عطف به مطالب پيش گفته، سه خلأ در نتيجه‌ تسريع پيروزي انقلاب اسلامي موجب طرح سازمان مجاهدين خلق شد و از آنجا كه تجربه‌ فعاليت تشكيلاتي سياسي در سابقه‌ مجاهدين خلق وجود داشت، توانستند اين سه خلأ را تبديل به سه فرصت سياسي فراگير نمايند. خلأ نظم، خلأ تحقق شعارها و خلأ برنامه موجب آن شد كه مجاهدين خلق در برهه‌هاي گوناگون مشروعيت مورد اختلاف نهادهاي سياسيِ ماقبل تثبيت را به سود خودمصادره كنند.در مجموعه‌ فعاليت‌هاي تبليغي سازمان مزبور همواره توسل به يكي از شخصيت‌هاي سياسي صاحب محبوبيت ديده مي‌شود. تظاهر به پيروي از امام خميني (ره)، اظهار نزديكي به آيت‌الله طالقاني و بعدها مصادره‌ آنچه توسط مجاهدين خلق «محبوبيت سياسي بني‌صدر» تصور مي‌شد، گوياي اين فرايند است. اختلافات سياسي به مرور موجب آن شدند كه پاره‌هاي پراكنده‌اي از مشروعيت، مورد اختلاف، معلق و تصاحب نشده باقي بماند و آنچه مجاهدين خلق در آن موفق بودند، مصادره‌ اين پاره‌هاي پراكنده‌ مشروعيت فاقد متولي بود. در عين حال مجاهدين خلق همواره غافل از آن بودند كه هژموني رهبري و گفتمان حضرت امام (ره) هيچ گاه در اين تكه مشروعيت‌هاي سرگردان مبادله نمي‌شود، بلكه اساسي‌ترين و تعيين ‌كننده‌ترين عنصر سياسي و ـ به خودي خود ـ تنها عامل مشروعيت‌زاي واقعي مي‌باشد. عدم درك صحيح اين واقعيت سرانجام مجاهدين خلق را به ورطه‌ي پيوند حيات سياسي اين سازمان با حيات سياسي بني‌صدر سوق داد و در نهايت منجر به حادثه‌ 30 خرداد 1360 و ورود سازمان به فاز مبارزه مسلحانه شد.

تأخير زماني ‌گذار به نظم جديد موجب در هم ريختگي و گسيختگي نقش‌هاي اجتماعي نيز بود، به طوري كه ميكرو فيزيك  اجتماعي قدرت، نه در چارچوب سازمان‌ها و نهادهاي اجتماعي، بلكه درچارچوب نهادهاي انقلابي و جزيره‌اي بروز و ظهور مي‌يافت. در اين ميان پايين بودن ضريب قدرت مديريتي سياسي با افزايش سرسام‌آور ضريب قدرت اجتماعي همراه شد، قدرتي كه حكومت ـ در شرايط خاص پس از انقلاب ـ قادر به مهار و نظم بخشي سريع آن نبود. خرده قدرت ‌هاي خارج از كنترل دولت اساساً همان عرصه‌اي بود كه گروه‌هاي سياسي مختلف، مانند مجاهدين خلق و پيكار، فداييان و... در آن به تنازع و ادامه‌ حيات مي‌پرداختند. واقعيت آن است كه چنانچه ادعاي اين گونه گروه‌ها مصداق واقعي و دقيقي در انقلاب داشت و ايشان در حقيقت  صاحب سهمي در پيروزي جنبش انقلابي منتهي به انقلاب اسلامي داشتند، نيازمند تبليغات گسترده‌اي در «عرصه‌هاي خاكستري» جامعه نبودند. با مروري بر حقايق سال‌هاي نخستين انقلاب مي‌توان دريافت كه بيشترين عضوگيري‌ها و گسترش‌هاي سازماني اين گروه‌ها پس از پيروزي انقلاب صورت گرفت و نفوذ اجتماعي ايشان عطف به ما سبق نمي‌شد. به عنوان نمونه، سازمان مجاهدين خلق در آستانه‌ پيروزي انقلاب مجموعاً شامل تشكيلاتي با 150 نفر عضو مي‌شد؛ حال آنكه در نيمة دوم 1359، پانصد هزار نسخه از نشرية اين سازمان به فروش مي‌رفت (يا توزيع مي‌شد) كه اكثر مخاطبان آن پس از انقلاب رشد كرده بودند. اين امر خود گوياي ذي‌نقش نبودن مجاهدين خلق در شكل‌گيري انقلاب اسلامي و حاصل بهره‌برداري از خلأهاي سه‌گانة پيش‌گفته و عرصه‌هاي خاكستري نقش‌هاي اجتماعي مي‌باشد.

انقلاب اسلامي در روند پيروزي، از سوي اشخاصي كه نمايندگي گفتمان امام خميني(ره) را بر عهده داشتند، صاحب تشكيلات و سازمان مشخص نبود و شبكة تشكل بخش انقلاب كه از طريق روحانيون، مساجد و… اداره مي‌شد، رابطة سلسله مراتبي و مستمر با رهبري نداشتند، بلكه رهبري غالباً با فاصلة زياد و به صورت شعاعي ـ مستقيم يا غيرمستقيم ـ رابطه‌اي دورادور با تمامي اين پايگاه‌ها برقرار مي‌كرد. قدرت اين شبكة ارتباطي غالباً در آن بود كه به‌طور مستقل ميان پايگاه‌هاي انقلاب نيز روابطي برقرار مي‌شد. امام(ره) هيچ‌گاه در نقش فرمانده يا رئيس ستاد مركزي انقلاب مطرح نبود و مخاطب پيام‌هاي خود را تمامي مردم قرار مي‌داد. نزديكان حضرت امام(ره) نيز كه نمايندگان فكري ايشان بودند، در سازماندهي اجتماعي نقش تعيين‌كننده ايفا نمي‌كردند. بنابراين در شبكه‌هاي ارتباطي شكل دهندة انقلاب، روابط تودة انقلابيون شكل غيررسمي داشت و سازماني‌را درقالب تعريف كلاسيك آن شكل نمي‌داد.(8)

دولت موقت به تصريح مهندس بازرگان سياست گام به گام را در پيش گرفت، حال آنكه تحرك اجتماعي معطوف به سرشت انقلاب شايد ظرفيت و تحمل چنين سياستي را نشان نمي‌داد. خلأهاي سه‌گانه درفضاي شورانگيز انقلاب چنان درهم تنيده بود كه برنامه‌هاي درازمدت وتحقق زمانمند مطالبات و شعارها بي‌معنا به نظر مي‌رسيد. از اين رو گروه‌هايي از مردم، در چالش با دولت موقت قرار گرفتند. در اين ميان افراد يا گروه‌هاي حاشيه‌اي گاه ادعاي حل يك شبة مشكلات را مطرح مي‌ساختند.(9) در عين حال چنين ادعاهايي در بخش‌هايي از افكار عمومي باورپذير به نظر مي‌رسيد؛ چراكه سهولت پيروزي انقلاب در مقايسه با ساير انقلاب‌ها اين تصور را پديد آورده بود كه تا سرمنزل مقصود فاصلة زيادي وجود ندارد و هنگامي كه شعاري محقق نمي‌شود، اراده و خواستي را به عنوان پشتوانة خود ندارد! بدين ترتيب فضاي يأس و بدبيني دامن زده شد و انقلابي كه به واسطة رهبري فرهمند و مدبرانة امام خميني(ره) با كمترين خونريزي به بار نشسته بود، به تحرك گروه‌هاي حاشيه‌اي «توهم معجزه» را به «توهم توطئه» گره زد. محور تبليغات سازمان مجاهدين خلق و نيز متّكاي سازمان‌هاي كمونيستي بر اين قرار گرفت كه عدم تحقق شعارها، ناشي از عدم ارادة دستگاه اجرايي است و عدم ارادة دستگاه اجرايي طبعاً به دست‌هاي پنهان خارجي تعبير مي‌شد. مخاطبان اين‌گونه تبليغات رفته‌رفته بر اين گمان شدند كه هنگامي كه سرنگوني «ژاندارم منطقه» كه قدرت‌هاي خارجي را پشتوانة خود قرار داده بود؛ در مدت زماني اندك و با هزينه‌اي نه‌چندان گران ممكن شده است، طبعاً برپا ساختن نظام جديد بسيار آسان‌تر است، مگر آنكه ارادة خارجي يا كسالت و نقشه توطئه‌آميز داخلي در كار باشد! اين تبليغات هنگامي با پاتك روبه‌رو شد كه اشغال سفارت آمريكا نه توسط نيروهاي مدعي «مبارزه با امپرياليسم»، بلكه از سوي دانشجويان مسلمان پيرو خط امام(ره) كه هيچ‌گونه وابستگي تشكيلاتي جز به حضرت امام(ره) نداشتند، صورت گرفت.

در مرحلة نخست، مجاهدين خلق با به كار بردن اصطلاحات ارتجاع و ليبراليسم براي روحانيت و دولت موقت، كوشيدند هم سرنوشتي ميان امام خميني(ره) و نيروهاي ملي و مليّون مذهبي پديد آورند. اين استراتژي سرانجام با شكست مواجه شد. همزماني استعفاي دولت موقت و تسخیر سفارت آمريكا و نيز حضور نيروهاي كيفي در درون حاكميت از سويي نشان داد كه هژموني گفتمان امام(ره) با كناره‌گيري دولت موقت از ميان نمي‌رود و از سوي ديگر چنين نمايان ساخت كه امام(ره) و روحانيت با اضطراري در نيروي كيفي مديريتي روبه‌رو نخواهند شد كه جمهوري اسلامي را به يك گروه سياسي با مواضع پاندولي ايدئولوژيك بسپارند، چراكه مجاهدين خلق هيچ‌گاه ريشه‌هاي تغيير ايدئولوژي سال 54 را به انحراف ايدئولوژيك خود نسبت ندادند و آن را صرفاً يك «توطئة اپورتونيستي» تفسير كردند.

در مرحلة بعد، مجاهدين خلق فرايند مشروعيت‌يابي خود را با ابوالحسن بني‌صدر تعريف كردند و حملاتي روشن‌تر به رهبري انقلاب نمودند. مجموعه مقالاتي كه در نشرية مجاهد (ارگان سازمان مجاهدين خلق) دربارة رهبري منتشر شد، حاوي تندترين حملات به حضرت امام(ره) بود و بيت الغزل و پيام اصلي آنها ـ هرچند تحت لفافه‌هاي مذهبي ـ همانا عدم مشروعيت رهبري امام(ره) بود. در اين ميان، مجاهدين خلق به تصور آنكه آراي انتخاباتي كسب شده توسط بني‌صدر به معني ـ يا قابل تبديل به ـ مخالفت با امام(ره) است، روي بني‌صدر سرمايه‌گذاري كردند و اين سرمايه‌گذاري تا بدان‌جا پيش رفت كه پس از خروج از ايران، در يك پيوند تبليغاتي دختر ابوالحسن بني‌صدر به ازدواج مسعود رجوي درآمد. در عين حال مجاهدين خلق رفته رفته پيرامون بني‌صدر را اشغال كرده، تبليغات خود را روي او تمركز بخشيدند. رودررويي‌هاي بعدي بني‌صدر با حزب جمهوري اسلامي و رهبري انقلاب نتايج ناسازگاري‌هاي خصلتي وي و تبليغات سازمان مزبور بر روي بني‌صدر بود و يا حداقل مجموعه طرح‌ها و عملكردهاي سازمان در رويكرد بني‌صدر بي‌تأثير نبوده است.

تأخرها و فرصت‌هاي مجاهدين خلق

اكنون با نگرش نظري به ضرورت‌ها و استلزامات انقلاب‌ها و تبيين شرايط حاكم بر اوضاع قبل و بعد از انقلاب، مي‌توان چارچوبي كاربستي با عنوان تأخرها و فرصت‌هاي سازمان مزبور به شرح زير ارائه نمود.

الف) تأخّرها

1. تأخر تئوريك: سازمان مجاهدين خلق و سران آن به لحاظ تئوريك دچار نوعي تأخر و عقب‌ماندگي بودند. مجاهدين خلق مشي چريكي را همچنان كه در رژيم پهلوي سرلوحة عمل خود قرار داده بودند، در فضاي پس از انقلاب نيز به عنوان خط‌مشي اصلي برگزيدند. در واقع اين سازمان تنها گروه سياسي به شمار مي‌رفت كه نسبت به فرمان تحويل سلاح‌ها سرپيچي نمود و در عين حال با هيچ يك از نهادهاي انقلابي نظير كميته‌ها و سپاه پاسداران انقلاب اسلامي همكاري نداشت.

به لحاظ تئوريك، مجاهدين خلق كماكان پيرو تئوري‌هاي ماركسيستي بودند و بهره‌اي از نظريه‌هاي ديگر جنبش‌هاي اجتماعي نبرده بودند. گرچه سران سازمان مزبور نسبت به طيف ماركسيست شدة همين سازمان در قبل از انقلاب ـ كه سازمان پيكار را تشكيل داده بودند ـ انتقاد مي‌كردند؛ اما ناخودآگاه و در پراتيك خود نيز جز ماركسيسم، به نحلة تئوريك ديگري وابسته نبودند؛ چراكه خاستگاه نگاه انقلابي آن سازمان در ماركسيسم ـ به عنوان علم مبارزه ـ خلاصه مي‌شد. مجاهدين خلق در فضاي خلأ تئوريك همچنان ماركسيسم را «علم مبارزه» و يگانه راه پيشبرد اهداف مي‌دانستند و در مباحث تئوريك به آن تأسي مي‌جستند. تأكيد عمده بر مفهوم «تكامل» با رويكرد داروينيسم اجتماعي و با پيش‌فرض‌هاي مبتني بر جبر تاريخ در تعارض طبقات اجتماعي و عدم خروج از ديدگاه‌هاي مبتني بر تضاد ديالكتيكي نشانة دوگانگي مبنايي سازمان مزبور در حوزة ايدئولوژي بود. در حالي كه پارادايم‌هاي ديگري يافت مي‌گرديد كه از نظريه‌هاي مرتبط با تغييرات اجتماعي بر اساس جامعه‌شناسي نظم و اسلوب‌هاي غيرماركسيستي سخن مي‌گفتند. در اين ميان، در صدد نفي نگرش ديني عناصر اوليه سازمان نيستيم و برخلاف برخي ادعاهاي غيردقيق نمي‌خواهيم سازمان را در ورطه ارتداد مذهبي تفسير نماييم، بلكه نقطه تأكيد ما بر مسئله دوآليسم قهري يا اختياري سازمان متمركز است.

2. تأخر استدراكي (نسبت به وضع موجود): در مباحث سازمان مجاهدين خلق، همواره التباس و اشتباهي ميان جنبش چريكي و جنبش اجتماعي وجود داشت. چه‌بسا كوته‌نگري سران اين سازمان از آن رو تاب و گنجايش به رسميت شناختن انقلاب اسلامي را نداشت كه در قامت يك جنبش اجتماعي ظاهر شده بود و اساساً نشانه‌اي از جنبش چريكي در آن به چشم نمي‌خورد. گويي جهاز فكري شرطي شدة تئوريسين‌هاي مجاهدين خلق، جنبش اجتماعي را كه برآمده از يك جنبش چريكي نبوده باشد، هضم نمي‌كرد.

در عين حال نبايد فراموش نمود كه تئوري‌هاي جامعه‌شناختي مرتبط با جنبش چريكي بسيار محدود و وابسته به شرايط خاص اجتماعي است كه در آن توصيف و توضيح هر انقلابي ممكن نيست. به عبارت ساده‌تر، همان‌گونه كه جاي دادن هندوانه‌اي در يك استكان غيرممكن است، تبيين انقلاب اسلامي و شرايط ايران پس از انقلاب، با تئوري‌هاي جنبش چريكي محال است. بدين ترتيب خطاي تحليلي سازمان مجاهدين خلق در عمق چارچوب استدراكي آن نهفته بود و عدم درك سران آن سازمان نسبت به نظريه‌هاي جامعه‌شناسي موجب شد تمامي اقداماتي كه در جهت جبران ضعف‌ها به انجام رساندند تحت تأثير تنگ‌نظري در استدراك انقلاب، به خطاهاي فاحش استراتژيكي و تاكتيكي منتهي شود.

3. تأخر معرفتي: سران مجاهدين خلق نسبت به جايگاه، توان و امكانات خود همواره دچار نوعي خودشيفتگي و بزرگ انديشي بودند. برآوردهاي ايشان نسبت به سازمان خود، واقعيت را بازتاب نمي‌داد، بلكه تصور يا تخيلي را كه در ذهن داشتند باز مي‌تاباند. در عين حال تحليل مبتني بر تضاد ديالكتيكي همواره مانع از آن بود كه تكثر و تنوع بازيگران سياسي را در «صورت‌بندي پيچيدة ايران» پس از انقلاب تشخيص دهند و به جاي مشاركت سياسي نوعي سياست نوساني قهر و آشتي را در پيش مي‌گرفتند. همچنين به سبب پيروي از روية «همه يا هيچ» در انتظار تقديم حاكميت سياسي به خود بودند. سران مجاهدين خلق هيچ‌گاه در صدد شناخت امام(ره) و نيروهاي پيرو وي برنيامدند و چه بسا كه چنين شناختي در چارچوب تحليلي آنها امكان‌پذير نبود. اين واقعيت كه مجاهدين خلق در 30 خرداد 1360 براي سرنگوني نظام جمهوري اسلامي بر روي 11 ميليون آراي آقاي بني‌صدر سرمايه‌گذاري نمودند، نشانگر بي‌اطلاعي آنها از هژموني گفتمان امام خميني(ره) بود؛ چراكه بخش عمده‌اي از آراي رئيس‌جمهور وقت حاصل آن بود كه وي خود را شخصي پيرو خط امام خميني(ره) نشان داده بود. مشروعيت بني‌صدر مشروعيتي تبعي بود؛ زيرا رهبري بلامنازع امام خميني(ره) در افكار عمومي تنها عنصر مشروعيت‌بخش جمهوري اسلامي به شمار مي‌رفت.

4. تأخر فضايي: سران مجاهدين خلق، در برقراري نسبتي صحيح با فضاي اجتماعي انقلاب اسلامي دچار نوعي گنگي بودند. در واقع آنها پس از هفت سال با اجتماع ارتباط برقرار مي‌كردند و از فضاي مناسبات سياسي زندان به فضاي سياسي باز و گسترده در زمان اوج اعتراضات و تظاهرات مردمي پرتاب شدند. آنها در فضاي انقلاب و تظاهرات و اعتراضات خياباني تنفس نكرده بودند و از اين رو در چارچوب گفتمان محدود و بستة زندان، خيال بازتوليد وجهة سياسي خود را داشتند. همچنين فضاي حاكم بر مناسبات و صورت‌بندي‌هاي سياسي زندان بر نحوة تحليل آنها نسبت به شرايط جديد تأثيري همه‌جانبه نهاده بود، به‌طوري كه پروژة خود را بر اين مبنا تعريف مي‌كردند. دريافت نادرست فضايي نسبت به شرايط، موجب آن شده بود كه سران سازمان مزبور پس از انقلابي ميليوني، در شرايط تجاوز خارجي بخواهند از طريق جنگ چريكي شهري يك نظام سياسي داراي مشروعيت فرهمند را به چالش بطلبند.

5. تأخر روش‌شناختي: روش‌هاي تبليغاتي و تاكتيك‌هاي سياسي مجاهدين خلق نيز كهنه بود، همان‌طور كه خود دير به جنبش مردمي سال 1357 ملحق شدند. مشي چريكي به عنوان يك روش، دست‌كم نزد نظريه‌پردازان آن، استلزاماتي دارد كه از آن جمله است حاكميت چندپاره وضعيت و بحران مشروعيت. بنابراين اتخاذ اين روش در شرايط رهبري امام خميني(ره) با شعار اصلي «وحدت كلمه» و حاكميتي يكپارچه و متفق با ريشه‌هاي عميق مردمي به لحاظ روش‌شناختي نيز يك خطاي فاحش استراتژيك به شمار مي‌آمد.

6. تأخر عمل‌گرايي: عمل‌گرايي با رويكرد والونتاريستي نيز از تأخرهاي مجاهدين خلق بود. اين سازمان از سويي همواره خود را مسلح نگاه داشت و از سوي ديگر در تمام كنش‌هاي سياسي خود اين تمايل را ابراز نمود. اين رويكرد موجب مي‌گشت كه جمهوري اسلامي، همواره با نگاه ترديد، احتياط و تهديد يا آسيب به سازمان بنگرد. در پس‌زمينة تمامي تحركات سياسي سازمان مزبور، پيش از 30 خرداد 1360 ميل به دست گرفتن تمامي قدرت از طريق بازنمايي خود در قالب يك تهديد نظامي داخلي به چشم مي‌خورد. از آنجا كه محمل تشكيل و نمو اين سازمان، شرايط سياسي سال‌هاي واپسين رژيم پهلوي بود، همواره با عاملي زمينه‌اي به شكل عدم امكان گفت‌وگو مواجه بودند و اين عامل را به عنوان دليل رويكرد مسلحانه در مبارزة خود عنوان مي‌داشتند. به همين جهت، پس از انقلاب با وجود امكان گستردة گفت‌وگو، به سبب تربيت نيافتگي در فضاي گفت‌وگو، به سمت عمل راديكال مسلحانه متمايل شدند و هاضمة ضعيف آنان نسبت به شرايط موجب گرديد به سوي محو امكان گفت‌وگو گام بردارند.

7. تأخر تحليلي و برآوردي: تحليل‌هاي مجاهدين خلق نسبت به حاكميت سياسي، طي سال‌هاي متمادي حول رژيم پهلوي شكل گرفته بود؛ در تحليل‌هاي پس از انقلاب نيز گويي با رژيم پهلوي مبارزه مي‌كنند. در واقع پيچش يا چرخش اساسي، در برآوردهاي آنان به چشم نمي‌خورد. اين اعوجاج تا بدان جا بالا گرفت كه انتظار داشتند در عصر 30 خرداد 1360 با يك «ضرب تنه» جمهوري اسلامي را سرنگون كنند. تأخر تحليلي و برآوردهاي معوج در مراحل بعد به رويّه‌هايي همچون «زدن سرانگشتان نظام»، «زدن تير خلاص» و… انجاميد.

8. تأخر گفتماني: به لحاظ گفتماني، توليدات تبليغي مجاهدين خلق در فاصلة پيروزي انقلاب اسلامي تا خرداد 1360 داراي مشخصه‌هاي قابل توجهي است. لمپنيسم از جمله برجسته‌ترين اين مشخصات است. در اين گفتمان، نفي فرهنگ گفت‌وگو بيش از آنكه از طريق نوعي تعريف تئوريك و استدلالي پيش رود، از طريق ريز مؤلفه‌هاي گفتماني پيش رفته است. بنابراين بخش عمده‌اي از تلاش‌هاي سازمان مزبور در آنتاگونيستي كردن تضادهاي سياسي و قطبي ساختن فضاي بحث سياسي در لمپنيسم گفتماني آن بروز مي‌كند. اصطلاحات و لحن زباني توليدات تبليغي مجاهدين خلق گوياي نوعي نگاه هژمونيك و تحكم‌آميز است. در مباحث تئوريك، عموماً از قيدهاي اطلاق (قطعاً، به هيچ وجه، مطلقاً و…) استفاده شده است. هنگامي كه اين گفتمان به لحاظ كاركردي به سمت تهييج مي‌رود نوعي رمانتيسيسم شبه شاعرانة منحط در آن به چشم مي‌خورد.(12)  اين رمانتيسيسم هنگامي كه با عناصر لُمپني با كاركرد تهييجي گره مي‌خورد به نوعي ادبيات فوويستي (توحش‌گرايانه) تبديل مي‌شود، چنانكه ـ فرضاً ـ هرگاه انتقادي به آن سازمان صورت گرفته است. در پاسخ آنها لفظ «لجن‌پراكني» را مي‌توان مشاهده كرد.

9. تأخر معطوف به كيش شخصيت: چنانكه در تحليل گفتماني و برشمردن ساير تأخرات سازمان مزبور ذكر شد، خودمحوري و تماميت‌طلبي در تمامي اركان آن ملاحظه مي‌شود. بدين سبب در بازار سياست مبلغ اين اعتقاد است كه نمونة فرد اعلا، كامل و فصل الخطاب سياسي را عرضه مي‌دارد. اين  خودشيفتگي در ساختار سازماني مجاهدين خلق در قالب سانتراليسم (مركزيت‌گرايي) افراطي، نمود مي‌يابد. گرچه سازمان، ساختار خود را سانتراليسم دموكراتيك تعريف مي‌كرد، اما عملاً جايگاه دموكراسي در سانتراليسم تخطي‌ناپذير آن صرفاً‌ در قالب نام يا تعارف باقي مي‌ماند و عينيتي نمي‌يافت. افزون بر اين در رويكرد سياسي نيز به سمت برجسته‌سازي و سوررئاليستي نشان دادن رهبري سازمان در مقابل رهبري فرهمند امام خميني(ره) پيش رفت. تا جايي كه سران آن رفته‌رفته باور كردند كه نقش و جايگاهي برجسته‌تر از امام(ره) را دارا هستند. پس از شكست‌هاي مكرر 30 خرداد 60 به بعد، به ازاي هر شكست سياسي عنصر «كيش شخصيت» برجسته‌تر شد.

10. تأخر زماني: سازمان مجاهدين خلق با زمان خود سازگار نبود. تحولات اجتماعي را در نمي‌يافت و با قانون تغيير ضرورت‌هاي زماني و شرايط اجتماعي بيگانه بود. اين سازمان نمونة كامل يك سيستم نامنعطف را به نمايش گذاشت و به همين سبب هيچ‌گاه در عينيت اجتماعي به تحليل نرسيد و در بيان توانايي‌هاي خود ـ همانند تمامي گروه‌هاي سياسي صرفاً مدعي ـ بر اين موضوع تأكيد ورزيد كه حل و رفع مشكلات و مسائل اجتماعي، يك شبه ممكن است. هنگامي كه سران مجاهدين خلق به كمك واسطه‌ها از رهبري انقلاب مي‌خواستند كه پيروزي را تا حضور آنها به تأخير اندازد، مي‌توان دريافت كه زمان ذهني آنها سال 1917 و تصورشان از انقلاب، انقلاب روسيه بوده است؛ مشي شبه استالينيستي آنها در درون سازمانشان گوياي اين واقعيت است.

11. تأخر سازماني و ساختاري: چنانچه شناختي واقع‌گرايانه در سران سازمان مجاهدين خلق وجود مي‌داشت، طبعاً بايد در نحوه سازماندهي و تشكيلات خود تغييري اساسي صورت مي‌دادند. در آن صورت، ضرورت اين نكته آشكار مي‌شد كه مشي چريكي و مبارزة مسلحانه، نحوة سازماندهي متمركز و كنترل همه‌جانبه، برآورندة نيازهاي سياسي پس از انقلاب اسلامي نيست. مجاهدين خلق هيچ‌گاه ـ  حتي در دوران فعاليت علني ـ از مشي مسلحانه فاصله نگرفتند و آموزش‌ها و كتابچه‌هاي آموزش چريكي را بعد از انقلاب نيز نگاشته و منتشر كردند. عدم تحويل اسلحه به دولت انقلاب، ايجاد خانه‌هاي امن و تلاش در جهت استخدام نفوذي‌هايي در درون نهادهاي جمهوري اسلامي، نشانه‌هاي تأخر ساختاري آنها بود.

اندكي پيش از 30 خرداد 1360، مركزيت مجاهدين خلق، درخواست ملاقات با حضرت امام(ره) كردند. امام خميني(ره) در پاسخ آنها گفت: «شما اسلحه‌ها را تحويل دهيد. من نزد شما مي‌آيم.» با وجود اين، هيچ تلاش درخوري معطوف به اجراي اين خواست، از سوي آنها صورت نگرفت؛ زيرا در سازمان مزبور اساساً تصور و درك تعامل ساختاري وجود نداشت. ساختار سازمان مجاهدين خلق براي دورة پيش از انقلاب طراحي شده بود و دست نبردن و تجديدنظر نكردن در اين ساختار، به وضوح نتيجه را به سوي راديكاليسم سوق مي‌داد. در عين حال برخي برخوردهاي تند و افراطي در نيروهاي پيرو امام، موسوم به حزب الله، مشاهده مي‌شد. اما اين‌گونه برخوردها، تا حدودي در شرايط آن روز طبيعي بوده است. در شرايطي كه اين دسته از نيروها احساس مي‌كنند كه ثمرات انقلاب در حال از دست رفتن است و آرمان‌ها رو به افول مي‌گذارد و عمل به توصيه‌هاي رهبري انقلاب با احتياط، بي‌توجهي و تعلل همراه مي‌شود، طبيعي است كه ساكت نمانند و در نتيجة اين برخوردها، نزاعي دوسويه شكل گيرد، چنانكه در روز 30 خرداد 1360 در نتيجة اين برخوردها تعداد كشته‌ها و زخمي‌هاي حزب‌الله بيش از سازمان بود.

ب) فرصت‌هاي سازمان

1. سازمان مجاهدين خلق از معدود گروه‌هاي سياسي بود كه در سال‌هاي منتهي به انقلاب اسلامي تجربة عمل تشكيلاتي را در پيشينة خود داشت. چنين تجربه‌اي را با اين وسعت ـ و البته ماهيتي دموكراتيك‌تر ـ تنها حزب توده، در دهة 1320 پشت سر گذاشته بود. از اين رو تشكيلاتي‌تر و برنامه‌ريزي‌شده‌تر عمل مي‌كرد.

2. سازمان مزبور آمادگي زيادي داشت و با در اختيار داشتن اعضاي سازمانمند، ميليشيا و اسلحة بسيار، در انتظار ساعت «س» و آغاز جنگ با نظام جمهوري اسلامي بود.

3. مجاهدين خلق از ماه نخست پيروزي انقلاب اسلامي افرادي را در اماكن حساس نفوذ داده بودند.

4. از قدرت بسيج و بازتوليد شعارهاي آتشين پيش از انقلاب برخوردار بودند و مي‌توانستند توده‌ها و جوانان را در شرايط پس از انقلاب، همچون پيش از انقلاب راديكال نگه دارند و از مفاهيم مرتبط با انقلاب ـ همچون شهادت، ايثار، گذشت و… ـ بهره‌برداري حداكثري نمايند.

5. حركات مجاهدين خلق بسيار حساب‌شده و برنامه‌ريزي شده پيش مي‌رفت، به‌طوري كه همواره، پيشاپيش اسلوب حركات بعدي خود را مشخص مي‌كردند.

6. سازمان مزبور در بيان انتقاد و ايراد و نقد برنامه‌ها، تسلط و تقدم داشت، به طوري كه قادر بود تمام برنامه‌هاي حكومت جديد التأسيس را به باد انتقاد بگيرد. اين رويّه با توجه به اينكه در جامعه آن روز، گاه انتقادها گوش شنواي بيشتري نسبت به بيان نقاط مثبت داشت، از جاذبه خاصي برخوردار بود.

7. مجاهدين خلق از طريق نفوذ، نوار مربوط به حسن آيت را در اختيار داشتند و از اين نوار بهره‌برداري تبليغاتي زيادي، براي نزديك شدن به بني‌صدر به عمل آوردند.

8. سازمان مجاهدين خلق در پيشينة قبل از انقلاب خود شهداي زيادي را داشت كه در زير شكنجه‌ها يا توسط جوخه‌هاي رژيم پهلوي كشته شده بودند و از اين عنصر براي تحريك احساسات مردم استفاده مي‌كرد.

9. جايگاهي كه اين سازمان توانسته بود نزد برخي از شخصيت‌ها كسب كند مورد بهره‌برداري زيادي قرار گرفت و همواره سران مجاهدين خلق از اين جايگاه خرج مي‌كردند.

10. امكانات تبليغي، تهييجي، انتشاراتي، آموزشي، ارتباطي و عاطفي فوق‌العاده‌اي را كسب كرده بود؛

11. پس از نزديكي به بني‌صدر، مجاهدين خلق از امكانات نهاد رياست جمهوري، استفادة تشكيلاتي زيادي كردند. مركز سنجش افكار و روابط عمومي نهاد رياست جمهوري، در دوران بني‌صدر كاملاً متأثر و تحت اختيار اين سازمان قرار داشت.

12. مجاهدين خلق، قدرت تبليغاتي عجيبي در تغيير نامحسوس شعارهاي خود، به نحوي ظريف را داشتند. به عنوان نمونه، نخست شعار انحلال ارتش را سرلوحه خود قرار دادند و سپس در دوراني كه بني‌صدر فرماندهي كل قوا را بر عهده داشت، حمايت از ارتش را شعار خود كردند.

13. سازمان مزبور توان جنگ رواني، فضاسازي، تحريك احساسات، انجام اقدامات حماسي و… را داشت كه در شرايط آن زمان براي بسياري جالب و دلپذير بود.

14. مجاهدين خلق توان فوق‌العاده‌اي در انجام حركات تخريبي داشت و از ابزارها در جهت آچمز ساختن طرف مقابل با چيرگي استفاده مي‌كرد. به عنوان مثال، در برخي از گزينش‌ها رسوخ كرده، افرادي را با علم به وابستگي به احزاب كمونيست، گزينش مي‌نمود و در تبليغات خود چنين بيان مي‌داشت كه كشور به دست «توده‌اي‌ها» افتاده است.

15. مجاهدين خلق در بسط خشونت در جامعه، نقشي غيرقابل انكار داشت و از سويي با رسوخ در دادستاني مشوق اعدام‌ها بود و به احكام حبس ابد اعتراض مي‌كرد. از سوي ديگر برخي ساده‌انديشان در ميان نيروهاي انقلاب نيز ـ ندانسته يا به سبب نداشتن تحليل مناسب از شرايط ـ فريب سازمان را خورده بودند. اين روند در درازمدت تا حد زيادي به سود سازمان و در كوتاه‌مدت به زيان انقلاب بود؛ زيرا شرايط انقلاب اسلامي را در فضاي جهاني دشوارتر مي‌ساخت.

مجاهدين خلق و انتخاب نقطه عطف 30 خرداد 60

از مجموعة مطالب پيش گفته چنين نتيجه گرفته مي‌شود كه سازمان مجاهدين خلق، دچار نوعي خبط استراتژيك و خطاي در تصميم‌گيري و خط‌مشي گرديد. اين سازمان مطالعات تئوريك خود را به طور يك بعدي ـ و بدون در نظر داشتن ساير تئوري‌ها ـ پيش مي‌برده است. در فضاهاي معرفتي، موقعيتي، گفتماني، اجرايي و… دچار تأخرهاي چشمگير بود. پليس سياسي رژيم شاه را با نظام جمهوري اسلامي مورد مقايسه قرار مي‌داد و نسبت به اقتدار امنيتي نظام تازه تأسيس، به چشم تحقير و استخفاف و استحقار مي‌نگريست. اقتضائات و استلزامات پيش و پس از انقلاب را از هم تمييز نمي‌داد. رهبري نظام و توان آن را كوچك مي‌شمرد، به سياهي لشكر تبليغاتي خود و به ميليشيا اعتمادي فوق‌العاده پيدا كرده بود. وجهه نظر خود را نسبت به روحانيت در مقايسه با پيش از انقلاب، تصحيح ننموده بود. تمام آراي رئيس‌جمهور وقت را در چارچوب اپوزيسيون ـ و در تقابل با امام ـ تحليل مي‌نمود. به قدرت نفوذ خود در اركان اصلي نظام دل بسته بود و سرنگوني جمهوري اسلامي را در گرو تلاش‌ها و اقدامات تخريبي و انفجاري آنها مي‌دانست. ايجاد فضاي رعب و وحشت در هواداران نظام را كارساز و مفيد تلقي مي‌كرد و يگانه راه عقب‌نشيني ايشان از نظام را در گسترش چنين فضايي مي‌پنداشت و بدين منظور ـ به تعبير رجوي ـ سرانگشتان نظام را هدف قرار مي‌داد. مؤلفه وقوع جنگ تحميلي را از منظومه تحليلي خود كاملاً بركنار گذاشته بود و شرايط هنجارين آن را در نظر نمي‌گرفت. برخوردهاي احساسي، عاطفي و حماسي را بسيار كارآمد مي‌دانست و بدين منظور تحريك احساسات و مظلوم‌نمايي را سرلوحه عمل خود قرار مي‌داد، راديكاليسم منبعث از شرايط انقلاب را كه در تمام انقلاب‌ها بروز دارد، بسيار جدي تلقي مي‌كرد و همه چيز را از دست رفته مي‌پنداشت و رسالت خود را در مبارزه قهرآميز با آن منحصر مي‌نمود. تشكيلات مخفي خود را با دست و پا كردن خانه‌هاي امن و تيمي و ذخيره‌سازي سلاح در هيچ موقعيتي كنار نمي‌گذاشت و نهايتاً در يك جمله، داروي حجيم «جنبش‌هاي اجتماعي» را در كپسول مضيق و كوچك «جنبش چريكي» جاي مي‌داد و ناخودآگاه يا در عمل تئوري‌هاي در حال نخ‌نما شدن و غيربومي را با استقراض از رژي دبري، كارلوس ماريگلا و ديگران دنبال مي‌نمود. عواملي از اين قبيل موجب گشت طرفين نزاع خسارات جبران‌ناپذيري متحمل گردند و انرژي‌هاي متراكم موجود در پس از انقلاب به سوي رويارويي‌ها و كشمكش‌هاي لاينحل به پيش بروند و فضاي استقرار به فضاي بي‌ثباتي و ناامني و شرايط نظم آفرين به موقعيت‌هاي چالش‌زا و قهرآميز بدل گردد. سي خرداد 1360 تجربه‌اي تلخ تلقي مي‌شود كه هيچ‌گاه از حافظه تاريخي كشور و ملت پاك نمي‌شود.

پي‌نوشت‌ها

1 - سازمان مجاهدين خلق ايران، مجموعه اعلاميه‌ها و موضعگيري‌هاي سياسي مجاهدين خلق ايران (از تاريخ 21 ديماه 57 تا 18 تيرماه 58)، ج 1، انتشارات سازمان مجاهدين خلق ايران، چاپ اول، 1358، ص 15؛

2 - حضرت امام(ره) در آبان ماه 57 در مصاحبه با خبرنگار مصري در پاسخ به اين سؤال كه: «چرا حضرت‌عالي نيروهاي سياسي مخالف ديگر را از همكاري با خود در مبارزه براي رسيدن به هدف‌هايتان دور مي‌كنيد؟ مثل كمونيست‌ها كه همان هدف را دارند.» پاسخ مي‌دهند: «نه، ما نمي‌توانيم كمونيست‌ها را بپذيريم؛ براي اينكه خطر آنان براي كشور ما كمتر از خطر شاه نيست. ما آنها را نمي‌توانيم بپذيريم.» (صحيفة نور، ج 3، انتشارات وزارت ارشاد اسلامي، چاپ اول، 1361، ص 118)

در جاي ديگر امام خميني(ره) در اين باره در تاريخ پنجم آذرماه 57 تفصيلاً چنين اظهار نظر مي‌نمايد: «سي و چند ميليون جمعيت ايراني يك عدة كمي‌شان كمونيست هستند؛ آن هم نه كمونيست اصيل باشند به اصطلاح خودشان؛ اينها هم بسياري‌شان، سرانشان حالا شايد جوان‌هايشان هم اين‌طور نباشند؛ اما آن سرانشان آنهايي هستند كه از دربار سر در آوردند و در آنجا كارهايي انجام مي‌دهند و الان بعضي‌شان نوكر دربار هستند. اينها از آنجا سر در مي‌آوردند؛ اينها ـ به اصطلاح من ـ كمونيست آمريكايي هستند، نه كمونيست واقعي.

حالا ما فرض مي‌كنيم كه يك عده‌اي هم كمونيست باشند. خوب، ما در اين چيز ايران ديديم اين را. همين الان كه ايران اين انقلابات است ما مي‌بينيم كه شعار چه است. در ايران شعار كمونيستي است يا شعار اسلامي؟ همه هم مي‌دانند اين معنا را كه اگر يك شعار كوچكي هم يك جايي داده بشود و ما فرض هم بكنيم كه از كموينست‌ها هست يك قطره‌اي است در مقابل يك دريا همة اقشار ايران، سرتاسر اقشار ايران ـ تمامش ـ فرياد حكومت اسلامي دارند مي‌زنند. يك عدة مختصري هم هستند فرض كنيم كه به قول اينها كه اينها شعار كمونيستي مي‌دهند. اين عدة مختصر در مقابل اين سيل و اين دريايي كه الان راه افتاده و همه دارند ادعا مي‌كنند كه ما حكومت اسلامي مي‌خواهيم، اينها منحل‌اند؛ اينها يك حرف نامربوطي است كه ايشان خيال مي‌كند ـ خيال نمي‌كند ـ ايشان مي‌خواهند اغوا كنند، و الّا خودش هم مي‌داند اين مسائل نيست؛ نمي‌توانند اغوا كنند اين را. خوب، تجزيه چيست؟ كمونيست شدن چيست؟ يك جا مي‌گويد تجزيه مي‌شود؛ يعني يك طرف ايران را شوروي اخذ مي‌كند، يك طرف ايران را انگلستان مي‌گيرد، يك طرف ايران را ـ مثلاً ـ آمريكا مي‌گيرد. يك وقت هم مي‌گويد ايران كمونيستي مي‌شود. يعني همان تكه‌اش مي‌شود؟ ديگر باقي جاهايش نمي‌شود؟ كمونيست‌ها فقط آذربايجان را مي‌گيرند، يا خير شوروي مي آيد آذربايجان را مي‌گيرد؟ اين حرف‌ها يك حرف‌هايي است كه اينها مي زنند و مي‌گويند كه اگر شاه نباشد كذا و همه‌اش براي حفظ اين ]شاه[ است.» (همان، صص 265 ـ 264)

3 - نيكنام، محمد كاظم، نفاق يا كفر پنهان، بي‌نا، بي‌تا، بي‌جا، صص 88 ـ 87 .

نكتة قابل ذكر آن است كه سازمان مجاهدين خلق در هنگام مذاكره با حضرت امام(ره) در نجف در واقع تأييد روحانيت سرشناس و مبارز و نزديك‌ترين ياران امام(ره) را همراه كرده بودند، اما حضرت امام(ره) ـ فارغ از ديدگاه‌هاي ديگران ـ از حمايت اين سازمان خودداري كردند. حجت الاسلام و المسلمين محمود دعايي مشروح ماجرا را چنين نقل مي‌كند:‌»(نمايندگان مجاهدين خلق) آمدند و خواستند كه خدمت امام برسند و توضيحاتي را به عرض امام برسانند. من اين تلاش را كردم و امام هم روي همان سابقة ذهني كه آقايان سيد ابوالفضل زنجاني و طالقاني از اينها حمايت و سفارش آنها را كرده بودند، متوجه شدند يك گروه جديد اسلامي معتقد به مبارزة مسلحانة مخفي است، خواستندببينندكه چه فكر مي كنند و چه كساني هستند.

پنج جلسه پشت سر هم به حسين (احمدي) روحاني اجازه دادند كه مستقيماً حرف بزند. حرف‌هايش را زد و از كتاب‌هايي كه با خودشان آورده بودند كه امام از طريق آن كتاب‌ها با طرز تفكر اين سازمان آشنا بشوند، كتاب راه انبيا، راه بشر و كتاب امام حسين (= راه حسين) معروف كه آن روزها اسمش سيماي يك مسلمان بود. چون كتاب امام حسين نسخة تايپ‌شدة خيلي ريز و ناخوانايي بود. امام فرمودند كه «چشم من ضعيف است» و چون به زحمت مي‌توانستند بخوانند بهتر است كه بازنويس بشود. حدود سه هفته حسين روحاني در اتاق خود من در مدرسة مرحوم آقا سيد محمد كاظم يزدي در نجف اقامت داشت و اين كتاب را رونويسي مي‌كرد و همه‌روزه چندين صفحه خدمت امام مي‌برديم و ايشان مي‌خواندند. كتاب كه تمام شد حسين روحاني برگشت و قرار بود كه من نتيجة نظر امام را به آنها بگويم. امام دربارة كتاب راه انبيا، راه بشر فرمودند كه: «اينها ضمن اين كتاب مي‌خواهند بگويند كه معادي وجود ندارد و معاد، سير تكاملي همين جهان است و اين چيزي است خلاف معتقدات اصولي اسلامي.» و باز برداشت امام اين بود كه: «اينها بيش از آن كه تعبد داشته باشند تمسك دارند؛ يعني اين مفاهيم كه از نهج‌البلاغه و از قرآن گرفته مي شود و با اين شيوايي عرضه مي‌شود، يك نحو وسيله هست، تمسكي به آن كرده‌اند و از بن دندان ايمان ندارند.» اين برداشت امام بود. امام صريحاً نمي‌خواستند بگويند؛ مي‌خواستند مطالعات بيشتري داشته باشند و كوشيده بودند كه از طريق يارانشان در ايران، اطلاعات بيشتري كسب كنند و بعد از آن از طريق عملكرد خود اينها دقيق‌تر به ماهيتشان پي ببرند و آن برخورد تاريخي را كردند، امام گفتند كه: «من تأييد نمي‌توانم بكنم. شما معتقد به مبارزة مسلحانه هستيد؛ الان وقتش نيست؛ پيروز نخواهيد شد.» اما اين كه بيايند سازمان را صددرصد تخطئه بكنند يا تأييد بكنند خير؛ تأييد نكردند و هرچه در اين رهگذر فشار آمد ايشان نپذيرفتند.« (روزنامة جمهوري اسلامي، ش 317، 16 تير 1359)

4- نمايندگان سازمان مجاهدين خلق كه به نجف اعزام شدند عبارت بودند از: مرتضي (تراب) حق‌شناس و حسين احمدي روحاني كه سه سال بعد ماركسيست شده پس از انقلاب در جرگه مركزيت سازمان پيكار درآمدند.

5 -  رجوي، مسعود، جمع‌بندي يك‌ساله، صص 15 و 18.

6 - مركز اسناد انقلاب اسلامي، خاطرات آيت‌الله محمد يزدي، انتشارات مركز اسناد انقلاب اسلامي، چاپ اول، 1380، صص 489 ـ 488.

7 - رجوي، پيشين، صص 20 ـ 8 . در اين باره يكي از جداشدگان سازمان مجاهدين خلق مي‌نويسد: «در شرايط حساس و بحراني ايران پس از انقلاب 57، مجاهدين از همان آغاز و در دو سال و نيم اول پس از انقلاب، (امام) خميني را متهم به انحصار‌طلبي مي‌كردند؛ ولي در آن زمان سخني از پيشنهادها و ملاقات‌هاي پنهاني خود با احمد خميني و رفسنجاني به زبان نمي‌آوردند. بر اساس گفته‌هاي بعدي خودشان، (امام) خميني حاضر بود بخشي از قدرت را با آنها شريك شود، ولي رجوي تمام قدرت را مي‌خواست و مثل كودكان حريص مي‌گفت: «يا همه‌اش يا هيچي.» «(فراستي، علي، مبارزة مسالمت‌آميز: هم استراتژي، هم تاكتيك، اس.جِي.پي، فرانسه،چاپ اول، 1375، ص69.)

8 - پيمان، حبيب‌الله، گفت‌وگو، چشم‌انداز ايران (ماهنامه)، آبان و آذر 1383، ص 40.

9 - آيت‌الله منتظري، حسينعلي،خاطرات،ج 1،صص 398 ـ 397.

10 -  اين مطلب كه هيچ سازماني در شكل‌گيري انقلاب نقش نداشت غيرواقع‌بينانه است اما آنچه موجب مي‌شود كه متسامحاً در اين مقال انقلاب اسلامي فاقد سازماندهي و تشكيلات ارزيابي شود آن است كه سلسله مراتب و تقسيم وظايف به صورت رسمي انجام نمي‌شد و كادرهاي حرفه‌اي در موقعيت‌ها و پست‌هاي كلان مديريتي تربيت ننموده بود. در عين حال مطابق الگوهاي مبتني بر ساختار سازماني فراصنعتي و پست‌مدرن، نوعي سازماندهي شبكه‌اي در تطابق با الگوي جامعه شبكه‌اي مانوئل كاستلز را مي‌توان در انقلاب اسلامي مشاهده كرد. اين‌گونه سازماندهي بسيار پيشرفته‌تر از آن بود كه در روند تثبيت نظام جمهوري اسلامي نيز قابليت بهره‌برداري داشته باشد. نظريه‌هاي جنبش‌هاي جديد اجتماعي نيز غالباً از تبيين پاره‌هايي از اين الگو باز مي‌مانند و صرفاً ميان جنبش‌هاي پست مدرن و انقلاب اسلامي مي‌توان تشابهاتي مشاهده كرد.

11 -  اظهارات بابك زهرايي در يكي از ميزگردها و مناظره‌هاي تلويزيوني ابتداي پيروزي انقلاب.

12 - اين رمانتيسيسم شبه شاعرانه (Decadans) در سخنراني مسعود رجوي در امجديه كاملاً بارز است.

 


نظرات خوانندگان:
 
چنانچه نقدی یا نظری به اثر یا مطلب فوق دارید آن را بیان فرمایید.
نام:
نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
متن پیام:
تصویر امنیتی:
 
 استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است.